Kürt basını 111 yaşında

Mısır’ın başkenti Kahire’de Miqdad Mîdhad Bedîrxan tarafından sürgünde çıkarılan “Kürdistan” gazetesiyle başlayan Kürt basını 111 yaşına bastı. 22 Nisan 1990 günü Halk Gerçeği ile yola çıkan ve kökü Bedîrxan’ın Kürdistan Gazetesi’ne dayanan Özgür Basın Geleneği, bugün yirminci yılına adım atarken, bugüne kadar 24’ü günlük, 22’si haftalık olmak üzere toplam 46 gazete çıkarmış bulunuyor.

Özgür Basın Geleneği’nin ilk adımı sayılan haftalık gazete, altı ayrı siyasi çevrenin ortak yayın organı olarak yayınlandı. Dokuzuncu sayıda kapatılan Halk Gerçeği’nin fiili yayın yönetmeni Hüseyin Aykol idi. O dönemde yoğunlaşmaya başlayan çatışma haberlerinin anlatıldığı Metin Çiyayi’nin “Masalcı Dede” imzasıyla “Sonsuzluk Ülkesinden Masallar” çok ilgi gördü. Gazetenin kapatılması üzerine tutuklanan Yazı İşleri Müdürü İsmail Safter, bir süre hapis yattı. Ardından yayına başlayan Yeni Halk Gerçeği ise sadece üç sayı yayınlandıktan sonra yönetimince kapatıldı.

Ortak yayın projesi tutmayınca, bu kez yola Yeni Ülke ile tek başına koyulma kararı alındı. İlk sayısının yayınlandığı 20 Ekim 1990 haftasında, Diyarbakır bürosunun İslami Cihat örgütü tarafından bombalandığı haftalık gazetenin kurucu Genel Yayın Yönetmeni Günay Aslan, gazetenin 16. sayısından itibaren yerini Hüseyin Aykol’a bıraktı. Gazeteyi çıkaran şirketin ortakları, İsmet Ateş, Zübeyir Aydar, Yusuf Serhat Bucak ve Hüseyin Aykol’du. Şirket ortaklığından İsmet Ateş ayrılınca yerine Ferda Çetin getirildi. Yayınlanan 110 sayısından 40’a yakın sayısı toplatılan gazetenin ülke ve Avrupa’daki toplam tirajı 50 bine kadar yükseldi. Yeni Ülke’nin Avrupa bürosu Behçet Avşar tarafından kuruldu, büronun ikinci çalışanı ise gazetenin aynı zamanda köşe yazarı da olan A. Kadir Konuk’tu. Özellikle ilk sayılarda, kimi haber ve yazıların bir kısmı matbaanın isteği üzerine sansürlenerek yayınlanabildi. Gazetenin Şükrü Gülmüş’ün yönetiminde çıkarıldığı 3 Ekim-15 Aralık 1992 döneminde tirajı 20-30 binden 1500’lere kadar düştüğü için kapatılmak zorunda kalındı.

Günlük gazeteye geçiliyor

Haftalık Yeni Ülke ihtiyaçlara yanıt veremez hale gelince günlük gazete çıkarma kararı alındı ve Özgür Gündem’in alt yapısı hazırlanmaya başlandı. 30 Mayıs 1992 günü yayına başlayan günlük gazetenin kurucu Genel Yayın Yönetmeni Ahmet Kahraman idi; ancak gazetenin yayını başlamadan ayrıldı. Gazetenin ilk Genel Yayın Yönetmeni Ragıp Duran oldu; ancak o da ilk iki haftanın sonunda istifa edince, yerine Yayın Kurulu oluşturuldu. Haluk Gerger, A. Başer Kafaoğlu, Taner Kutlay, Yavuz Şimşek, Hasan Bildirici ve Veli Özdemir’den oluşan Yayın Kurulu’nda yer alan Haluk Gerger ve ardından Hasan Bildirici fiili yayın yönetmenliği yaptı. Bildirici, bu görevinden 15 Ağustos 1992 sonrasında ayrılmak zorunda kaldı. Ekim 1992’de Yayın Kurulu’na giren Ramazan Ülek daha sonra Genel Yönetmen oldu. 14 Aralık’ta Genel Yönetmenliği Ramazan Ülek’ten devralan Şükrü Gülmüş, yöneticilik yaptığı son 31 günde gazetenin kapatılması için çalıştı. Özgür Gündem’in yayınlanan toplam 580 sayısının (her iki Özgür Gündem kastediliyor) 486’sı hakkında dava açıldı. Üç kez 30 gün, 15 kez 15 gün, iki kez 10 gün olmak üzere toplam 20 davada kapatma kararı çıktı. Gazeteciler ve editörlerin toplam 147 yıl hapis cezası ve 21 milyar lira para cezasına çarptırıldı. İmtiyaz Sahibi Yaşar Kaya’ya da 35 milyar lira para cezası verildi.

Kürtçe gazete yayında

Özgür Gündem’i yayınlayan Ülkem Basın Yayın, bir de Kürtçe gazete çıkarma kararı aldı. Kürtçe haftalık Welat gazetesi 22 Şubat 1992 günü yayına başladı. 115 sayı yayınlanan ve hakkında açılan onlarca dava ve verilen cezalar nedeniyle haftalık Welat gazetesinin kapatılmasından sonra “Welatê Me” gazetesi yayına başladı. 1996 yılına kadar 46 sayı çıkarılan “Welatê Me” gazetesinin kapatılmasıyla “Azadiya Welat” gazetesi yayın hayatına başladı. Kürt basın yayın alanında en uzun soluklu gazete unvanına sahip olan “Azadiya Welat” gazetesi en son 15 Ağustos 2006’da günlük yayına geçti.

Özgür Gündem geri dönüyor

Yönetim kararıyla kapatılan Özgür Gündem gazetesi 26 Nisan 1993 günü Gurbetelli Ersöz’ün genel yayın yönetmenliğinde yeniden yayına başladı. Gazete 10 Aralık 1993 tarihinde, Dünya İnsan Hakları Günü’nde yüzlerce polis tarafından basıldı ve çalışanları gözaltına alındı. Gazete çalışanlarının büyük bölümü bir gün sonra serbest bırakılırken, Gurbetelli Ersöz ve 17 gazete çalışanı gözaltında tutuldu. Gazeteciler, 13 gün süren gözaltı süresince açlık grevi yaptılar. Yoğun işkenceyle geçen gözaltından sonra, 23 Aralık 1993 günü İstanbul 5 No’lu Devlet Güvenlik Mahkemesi’ne çıkarılan gazetecilerden Gurbetelli Ersöz ve Müessese Müdürü Ali Rıza Halis, “örgüt üyeliği” suçlamasıyla tutuklanarak Bayrampaşa Cezaevi’ne konuldular. Gurbetelli Ersöz, yargılama sonucunda 3 yıl 9 ay hapis cezasına çarptırıldı. Yaklaşık 6 ay tutuklu kalan Ersöz, 16 Haziran 1994 tarihinde serbest bırakıldı.

Bombalar ve sansür altında...

Özgür Gündem yönetiminin fiilen dağıtılması üzerine, Özgür Ülke 28 Nisan 1994’te yayına başladı. Gazetenin üç bürosu 4 Aralık 1993 günü aynı anda bombalandı. Ersin Yıldız yaşamını yitirirken gazetenin 21 çalışanı da yaralandı. Bombalama emrinin dönemin Başbakanı Tansu Çiller tarafından verildiği belgeleriyle ortaya çıktı. Bombalamaya rağmen gazete yayınına ara vermeden devam etti. Gazetenin toplam 247 sayından 220 sayısı hakkında toplatma kararı verildi. Açılan davalar nedeniyle gazetenin 7 yazı işleri müdürü tutuklandı. Özgür Ülke, 2 Şubat 1995 günü daha bir yılını dolduramadan İstanbul Sulh Ceza Mahkemesi tarafından Özgür Gündem’in devamı olduğu gerekçesiyle kapatıldı.

Bunun üzerine 13 Nisan 1995’te Yeni Politika yayına başladı. Gazete daha ilk sayısında sansürle karşılaştı. Başka gazetelerden alıp yayımladığı haberler bile sansüre uğradı. Dört ay yayımlanabildi. Bu sürede birçok muhabiri gözaltına alındı, tutuklandı. 16 Ağustos 1995 günü Özgür Ülke’nin devamı olduğu gerekçesiyle kapatıldı. O tarihe kadarki 126 sayısından 117’si sansürlendi. Gazetede yer alan 121 makale, 316 haber, 20 röportaj, 1 karikatür, 1 rapor, 2 biyografi, 1 anı, 13 okur mektubu ve 13 ilana sansür uygulandı. Hem Özgür Ülke hem de Yeni Politika’nın yazı işleri müdürleri sürekli tutuklandığı için diğer siyasi örgütler, yazı işleri müdürü verme konusunda muazzam bir dayanışma sergilediler.

Soluklanma ve yeniden devam

Yeniden ve daha geniş katılımlı bir günlük gazetenin örgütlenmesi yapılırken, kadroların gazetecilik refleksleri tembelleşmesin diye haftalık bir gazete çıkarılmasına karar verildi. Haftalık Özgür Yaşam 7 Ekim 1995’te yayına başladı. Dergi boyutundaki haftalık gazete 16 sayı yayımlandı. Demokrasi Gazetesi çıktıktan bir süre sonra yayın hayatına kendisi son verdi. 12 Aralık 1996 günü yayına başlayan günlük Demokrasi Gazetesi, birçok çevreye açık, geniş katılımlı bir yayındı. Ancak yine de gazetenin dağıtımı engellendi. Mahkeme kararıyla kapatıldığı 3 Mayıs 1997’ye dek gazetede yer alan haber ve yorumların yanı sıra, okur mektupları ve ilanlara bile davalar açıldı.

Demokrasi’nin ardından 7 Temmuz 1997’de Ülkede Gündem yayına başladı. Gazete yayın yaptığı süre içinde 57 muhabir ile 40 dağıtıcısı tehdit edildi, gözaltına alındı ve işkence gördü. Gazetenin dağıtımı engellendi ve sansürlendi. 26 Eylül 1997 tarihinden itibaren Olağanüstü Hal Bölgesi’ne girişi yasaklandı. Batman bürosu 21 Haziran gecesi bombalandı. DGM’lerde toplam 278 dava açıldı. 302 gün kapatma kararı verildi. 125 haber, 63 köşe yazısı, 9 fotoğraf ve 14 ilan sansürlendi. Gazete 23 Ekim 1998 tarihinde İstanbul DGM tarafından kapatıldı.

Beş ay kadar gazetesiz kalan Özgür Basın Geleneği, 18 Nisan 1999’dan itibaren Özgür Bakış gazetesini çıkarmaya başladı. Gazetenin yazı İşleri Müdürü Hasan Deniz hakkında 4 Haziran 1999’da tutuklama kararı verildi. OHAL bölgesinde dağıtımı yasaklandı. Gazetenin 125 sayısı hakkında toplatma kararı verildi. Açılan davaların 6’sı beraatla sonuçlandırılırken 101’i hakkında mahkumiyet kararı verildi. 371 gün yayımlanmasına karşın 390 gün kapatma cezası verildi. Gazete İmtiyaz Sahibi ve Yazı İşleri Müdürlerine toplam 606 milyar 827 milyon 916 lira para cezası verildi.

Yeni dönem, yeni gazete

Çatışmasızlık dönemine girilirken, yeni dönemin gazetesinin de en geniş çevreleri kapsaması amaçlandı. Hemen hemen her çevreden katılımın sağlandığı 2000’de Yeni Gündem Gazetesi 27 Mayıs 2000’de yayına başladı. Tamamen profesyonel bir anlayışla yönetilen bu gazeteye devletin tahammülsüzlüğü devam etti. Gazete çıkar çıkmaz, OHAL Bölgesi’nde dağıtım ve satışı yasaklandı. Gazetede yayımlanan haber ve yorumlarla ilgili açılan 65 dava sonucu ağır hapis ve para cezaları ile iki yıla yakın süreyle yayın durdurma cezaları ve 15 ayrı toplatma kararı verildi. 10 ay yayımlanan gazete, yönetim kararıyla 31 Mart 2001’de yayınına –özellikle ekonomik sorunlar yüzünden– son verdi. Yeni bir günlük gazete çıkarmak için girilen güç toplama döneminde haftalık bir gazete yayınlama kararı alındı ve böylece Yedinci Gündem gazetesi 23 Nisan 2001’de yayına başladı. 60 sayı yayımlanabilen haftalık gazetenin OHAL’e girişi yasaklandı. Hakkında 15 günlük kapatma cezası verilen gazetenin sahibi ve sorumlu yazı işleri müdürüne toplam 6 milyar liranın üzerinde para cezası verildi. Gazete aleyhine 30’un üzerinde dava açıldı.

Özgür Gündem’lere geri dönüş

Dönemin konjonktürüne uygun olarak Özgür Basın Geleneği, ‘Özgür Gündem’li isimlere geri döndü. Bu yüzden Yeniden Özgür Gündem gazetesi 2 Eylül 2003’te yayına başladı. Gazete, 545 günlük yayın döneminde dört gün süreyle kapatıldı; yazı işleri müdürüne 25 ay hapis ve imtiyaz sahibine de 478 milyar lira para cezası verildi. Gazeteye toplam 315 dava açıldı.

Ülkede Özgür Gündem ise 1 Mart 2004’te yayına başladı. Gazete hakkında açılan 600’ün üzerindeki davadan 102’si mahkumiyetle sonuçlandı. Gazetenin 17 sayısı hakkında toplatma kararı verildi. İki kez –4 Ağustos 2006 ve 16 Kasım 2006’da– 15 günlük yayın durdurma cezası verildi. Yazı İşleri Müdürü Hasan Bayar, yaklaşık 16 yıl hapis ve yaklaşık 345 bin YTL para cezasına çarptırıldı. Ülkede Özgür Gündem’in kapatılmak zorunda kalındığı gün, Günlük Toplumsal Demokrasi gazetesi 16 Kasım 2006’da yayınına başladı ve yayını yaklaşık iki ay sürdü. Gazete yayınına 5 Ocak 2007’de kendisi son verdi. Sorumlu yazı işleri müdürü hakkında 100’den fazla soruşturma ve yaklaşık 60 dava açıldı. Gazetenin 20 sayısı hakkında yasaklama-toplatma kararı verildi.

Ne zaman, kimler çıkardı:

HALK GERÇEĞİ (22 Nisan 1990 - 24 Haziran 1990)

İmtiyaz Sahibi: İsmet Ateş (imc Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: İsmail Safter
Genel Yayın Yönetmeni: Hüseyin Aykol (fiili)
Editörler: Hüseyin Aykol, Yıldırım Bilgen, Gürcan Çilesiz, Zeki Albayrak, Nesrin Ulu

YENİ HALK GERÇEĞİ (26 Ağustos 1990 -16 Eylül 1990)

İmtiyaz Sahibi: İzzet Aslanbay (Bir Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: İzzet Aslanbay
Genel Yayın Danışmanı: Günay Aslan
Editörler: Hüseyin Aykol, Yıldırım Bilgen, Gürcan Çilesiz, Zeki Albayrak, Nesrin Ulu

YENİ ÜLKE (20 Ekim 1990- Aralık 1992)

İmtiyaz Sahibi: Yusuf Serhat Bucak (imc Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Özkan Kılıç, Yusuf Cacım, Bülent Aydın
Genel Yayın Yönetmeni: Hüseyin Aykol
Müessese Müdürü: Kenan Azizoğlu

ÖZGÜR GÜNDEM (30 Mayıs 1992 – 15 Ocak 1993)

İmtiyaz Sahibi: Yaşar Kaya (Ülkem Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Selçuk Gür, Işık Ocak Yurtçu, Yaşar Uzunlar
Genel Yönetmen: Ramazan Ülek
Yayın Koordinatörü: Yavuz Şimşek

WELAT (22 Şubat 1992 - )

İmtiyaz Sahibi: Zübeyir Aydar (Ülkem Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Mazhar Günbat
Genel Yayın Yönetmeni: Abdullah Keskin, Mazhar Günbat

WELATE ME (1995)

İmtiyaz Sahibi: Aynur Bozkurt (… Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Mehmet Gemsiz
Genel Yayın Yönetmeni: Mazhar Günbat

ÖZGÜR GÜNDEM -2 (26 Nisan 1993 - 14 Nisan 1994)

İmtiyaz Sahibi: Yaşar Kaya (Ülkem Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Besim Döner, Kemal Şahin
Genel Yayın Yönetmeni: Gurbetelli Ersöz
Yayın Yönetmen Yardımcısı: Fahri Ferda Çetin

ÖZGÜR ÜLKE (28 Nisan 1994- 2 Şubat 1995)

İmtiyaz Sahibi: Hasan Küçükoba (Yöntem Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Süha Soysal Demirci, Murat Saraç …
Genel Yayın Yönetmeni: A. Baki Karadeniz

YENİ POLİTİKA (13 Nisan 1995 – 16 Ağustos 1995)

İmtiyaz Sahibi: Necati Taniyan
Yazı İşleri Müdürü: Ziya Aslan
Genel Yayın Yönetmeni: Leyla Peköz

ÖZGÜR YAŞAM (7 Ekim 1995 – 20 Ocak 1996)

İmtiyaz Sahibi: Veli Mükyen (Güncel Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Ali Zeren
Yayın Kurulu: Aslan Yıldız, Hüseyin Aykol, M. Sanlı Ekin, Çelebi Yavuz, Ragıp Zarakolu

DEMOKRASİ (12 Aralık 1996- 3 Mayıs 1997)

İmtiyaz Sahibi: Veli Mükyen (Güncel Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Ecevit Kılıç
Genel Yayın Yönetmeni: Mehmet Oğuz

ÜLKEDE GÜNDEM (7 Temmuz 1997 - 23 Ekim 1998)

İmtiyaz Sahibi: Selahattin Deli (Gündem Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Hayrettin Demircioğlu
Genel Yayın Yönetmeni: Erdem Önal

ÖZGÜR BAKIŞ (18 Nisan 1999 – 24 Nisan 2000)

İmtiyaz Sahibi: Halis Doğan (Ses Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Hasan Deniz
Genel Yayın Yönetmeni: Ragıp Zarakolu

2000’DE YENİ GÜNDEM (27 Mayıs 2000 – 31 Mart 2001)

İmtiyaz Sahibi: Mehmet Emin Yıldız
Yazı İşleri Müdürü: Erdal Taş
Genel Yayın Yönetmeni: Ragıp Zarakolu
Yayın Danışma Kurulu: Hüseyin Aykol, Işık Yurtçu, Varlık Özmenek, Mıgırdıç Margosyan, İsmail Göldaş, Tarık Ziya Ekinci, Veysi Sarısözen, Muhsin Kızılkaya, Mehmet Metiner

YEDİNCİ GÜNDEM (23 Haziran 2001 - 30 Ağustos 2002)

İmtiyaz Sahibi: Hıdır Ateş
Yazı İşleri Müdürü: Hünkar Demirel
Genel Yayın Yönetmeni: Ragıp Zarakolu

YENİDEN ÖZGÜR GÜNDEM (2 Eylül 2003 - 28 Şubat 2004)

İmtiyaz Sahibi: Ali Çelik Kasımoğulları (Sümer Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Mehmet Çolak
Genel Yayın Yönetmeni: Sibel Güler

ÜLKEDE ÖZGÜR GÜNDEM (1 Mart 2004 - 16 Kasım 2006)

İmtiyaz Sahibi: Ali Gürbüz (Cihan Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Hasan Bayar
Genel Yayın Yönetmeni: Sibel Güler, İrfan Uçar (Eylül 2005), Hüseyin Aykol (Mayıs 2006)

TOPLUMSAL DEMOKRASİ (16 Kasım 2006 – 5 Ocak 2007)

İmtiyaz Sahibi: Ali Gürbüz (Cihan Basın Yayın)
Yazı İşleri Müdürü: Özlem Aktan
Genel Yayın Yönetmeni: -

Not: Devam edecek